Z kim grywał w szachy hrabia Jan Tęczyński? (ciąg dalszy)

ZAPRZYJAŹNIONE STRONY

WYCIECZKI POLONIJNE

Z kim grywał w szachy hrabia Jan Tęczyński? (ciąg dalszy)

piątek, 22 grudnia 2006 00:47

W Bawarskim Muzeum Narodowym, w sali gier towarzyskich, wyeksponowana jest szachownica indyjskiej roboty z z herbem Topór rodziny Tęczyńskich, magnackiego rodu z Małopolski. Figury szachowe niestety się nie zachowały. W dolnej części szachownicy umieszczona jest szklana płytka z pięknie wymalownym herbem rodziny. Na płytce wyraźnie widoczna jest też data 1571. W życiu hrabiego Jana Tęczyńskiego (zm. 1593) jest to ważna data – w tym roku objął on bowiem urząd kasztelana wojnickiego.

Gra w szachy należy do najstarszych gier towarzyskich i jako gra czysto myślowa stawia graczom najwyższe wymagania umysłowe. Jej początki gubią się w ciemnościach, gdzieś w królestwie legend. Uważa się, że gra wywodzi sie z Indii. Perska nazwa: shach (=król) zachowała się do dziś. Do Europy przywieźli grę w szachy Arabowie i poprzez kraje romańskie została spopularyzowana na kontynencie europejskim. W Polsce szachy znane były juz w XI wieku, na popularności zyskały jednak wiele później. Dopiero w Europie figury szachowe przybrały bogate formy. Pierwotne nazwy – wóz, koń, słoń i król, później odpowiednio wieża, skoczek, goniec i król, odbijają się w formach figur szachowych. Najczęściej wygląd zmieniała figura gońca, często ma on kształt słonia jako przypomnienie pierwotnej arabskiej nazwy. Plansza szachownicy wykonywana była z różnorodnego drzewa, zdobiona nieraz półszlachetnymi kamieniami, bursztynem, kością słoniową itd. Już w okresie gotyku pojawiły się stoliki, często składane, na których rozkładano szachy i rozgrywano kolejne partie szachowe.

W roku 1571 w Polsce rządzi od czterdziestu jeden lat bezdzietny król Zygmunt August, ostatni z dynastii Jagiellonów. Wiadomo, że jego następca zostanie wybrany podczas wolnej elekcji. Tworzą się więc różne stronnictwa i ugrupowania polityczne, które zabiegają o wpływy na przyszłych wyborców. Także Habsburgowie dbają nieustannie o utrzymanie swojego lobby. Nie szczędzą wydatków, nie stronią od przekupstwa. Jest to przecież walka o tron! Związani są oni z Polską wcześniejszymi związkami dynastycznymi, znakomitym przykładem jest małżeństwo Kazimierza IV Jagiellończyka z Elżbieta Rakuszanką, zwaną później „matką królów”, w połowie XV wieku. Habsburgowie wierzą, że i tym razem uda im się sięgnąæ po królewską koronę. Ich zabiegi zaowocują dopiero w przyszłości. Dwadzieścia lat później król Zygmunt III Waza, latorośl Jagiellonów po kądzieli, ożeni się dwukrotnie z Habsburżanką, najpierw z Anną, a po jej śmierci z jej siostrą Konstancją.

Ale to jeszcze przyszłośæ. W naszym kalendarzu jest rok 1571, hrabia Jan Tęczyński objął właśnie urząd kasztelana wojnickiego. Wróæmy więc na tęczyński dwór, niekoniecznie pamiętając o ścisłych naukowych argumentach.

Jest druga połowa maja. Dni są gorące, ogrody stoją w kwiatach. Po długiej zimie i utrzymujących sie uparcie deszczach wiosna nadeszła nieoczekiwanie. Kwitnąæ zaczęło wszystko niemalże naraz. Położony na wyniosłym wzgórzu zamek Tęczyn, jeden z najpiękniejszych zamków w Małopolsce, w majowym słońcu jaśnieje pełnym blaskiem. W takim pięknym dniu wystawna uczta z okazji objęcia przez hrabiego Jana urzędu kasztelana wojnickiego może rozpocząæ się na dziedzińcu górnego zamku. Przygotowania dobiegają końca, a ponieważ na dzisiejszą ucztę zaproszono wielu dostojnych gości, hrabia nie szczędził kosztów. Goście wchodzą na dziedziniec jeden za drugi przez wieżę bramną - Wieżę Nawojową, gdzie kasztelan wojnicki wita ich osobiście. Stał sam. Do tej pory się nie ożenił. Nie było jednak dla nikogo tajemnicą, że ma dzieci ze szlachcianką Anną Strzeszkowską, tak samo głośno było o jego amorach z chłopką z Piotraszowa i ich synu Janie. Dziwiono się za to niepomiernie, że ten bogaty pan, piastujący dostojne urzędy, nie zabiega o żonę z równego sobie rodu, która obdarowałaby go następcą i spadkobiercą.

Czyżby przyczyn należało szukaæ w romantycznej wyprawie sprzed lat, razem z kuzynem Janem Baptysta Tęczyńskim, do Szwecji po rękę królewny Cecylii?

Orszak poselstwa z Wiednia prezentował się niezwykle okazale. Z hrabią Janem Tęczyńskim dwór wiedeński wiąże duże nadzieje. Objęcie przez niego urzędu kasztelana wojnickiego stwarza wysłannikom Habsburgów w Krakowie okazję, by pięknym darem podkresliæ rozliczne powiązania Tęczyńskich z cesarstwem, a zarazem przypomnieæ hrabiemu dni spędzone we Wiedniu. Jaki dar mógłby zadowoliæ jego wyszukane gusta? W skarbcu cesarza Ferdynanda I, wielkiego znawcy i zbieracza dzieł sztuki, znajdowało się wiele pięknych obiektów. Może odpowiednia byłaby na przykład szkatuła z Dalekiego Wschodu, z piękną dekoracją z masy perłowej, w której Fukierowie przewożą z Indii diamenty?

Prezent Habsburgów przekracza wszelkie oczekiwania kasztelana i wzbudza jego niepomierny zachwyt. Otrzymuje w darze drogocenną szachownicę, podobną do tej, którą podziwiał w czasie swojego pierwszego pobytu na dworze wiedeńskim. Gra w szachy, która tak pociągała już młodziutkiego Jana, w wieku dojrzałym wywierała na nim równie silną fascynację, o czym wiemy z historycznych przekazów. Dla uczczenia dzisiejszej uroczystości umieszczono na szachownicy, na szklanej płytce, pięknie wymalowany herb rodziny – Topór, z wypisanym po łacinie nazwiskiem Jana: I.C.A.T.C.V. Joannes Comes A Tenczyn Castellanus Voiniczensis. Czyli: Jan Hrabia z Tęczyna Kasztelan Wojnicki. I datą objęcia nowego urzędu. Jakiż piękny osobisty akcent na tym dziele sztuki.

Znakomity znawca dziejów rodu Tęczyńskich, historyk dr Janusz Kurtyka, autor kilku prac naukowych poświęconych Tęczyńskim i ich latyfundium, zapytany przeze mnie, czy istnieje możliwośæ, by szachownicę przekazali Janowi Tęczyńskiemu Habsburgowie, odpowiada, że pewne okoliczności czynią taką wersję prawdopodobna, ale nie można jej przyjąæ bez wykazania tego w dokumentach.

Hrabia Jan Tęczyński umiera 1 stycznia 1593 roku nie pozostawiając legalnego potomka. Dobra tęczyńskie przypadają jego bratankom – Gabrielowi, Andrzejowi, późniejszemu kasztelanowi wiślickiemu, oraz Janowi Magnusowi, ostatniemu z rodu. Smieræ wuja zastaje ich we Włoszech. Wszyscy trzej są bardzo wysoko cenieni w środowisku padewskich humanistów. Wśród ich przyjaciół wymienia się nawet nazwisko Galileusza. We florenckim archiwum Archivio di Stato zachowała się korespondencja Andrzeja, kasztelana wiślickiego, z Ferdynandem I Medyceuszem, władcą Florencji do 1609 roku. Jest on bratem kardynała Franciszka Medyceusza. Otóż w podpisie pod eksponatem w Bawarskim Muzeum Narodowym czytamy, że szachownica jest najprawdopodobniej prezentem florenckiego kardynała Franciszka Medycejskiego dla księcia bawarskiego Albrechta V w roku 1572.

Czyżby dalszych losów szachownicy należało więc szukaæ w różnorodnych uwikłaniach bratanków hrabiego Jana?

Nie wydaje się prawdopodobne, by hrabia Tęczyński w kilka miesięcy po ozdobieniu szachownicy rodowym herbem przekazał ją na dwór Medyceuszów. I aby ci spiesznie przekazali ją na bawarski dwór, by korzystnie usposobiæ dla swoich planów bawarskiego władcę. Zresztą ze spisu darów, na którym sie ta teoria opiera, nie wynikają argumenty ani za, ani przeciw. Byæ może jednak szachownica została przywieziona na dwór bawarski po śmierci kasztelana wojnickiego i już po inwentaryzacji w skarbcu Wittelsbachów w roku 1598. Data ta stanowi dla zbiorów orientalnych bardzo wyraźną cezurę, uważa się, że później nie zostały nabyte nowe obiekty.

Polskie królewny i księżniczki wychodzące za mąż w Bawarii, przywoziły w posagu wiele drogocennych przedmiotów i kosztowności. Częśæ z nich możemy podziwiaæ w Muzeum monachijskiej Rezydencji. Może szachownica przyjechała w wianie którejś z nich jako dobro osobiste? Na przykład w posagu księżniczki Lubomirskiej, która w roku 1701 wyszła za mąż za Karola III Filipa Wittelsbacha? Rodzina Lubomirskich była pod koniec wieku XVII i w wieku XVIII dziedzicami dóbr tęczyńskich.

Czy historia udostępni nam kiedyś informacji o losach pięknej gry, czy uchyli nam kiedyś rąbka tajemnicy?

Ewa Klaputh